|
Peri bacalarının olusum mekanizması bölgeye giden
herkes tarafından merak edilmektedir. Oluşum aşamasında peri bacaları,
derelerin içinde ve dere vadilerinin dik yamaçlarında oluşmaktadırlar.
Bu durum, peri bacalarının oluşumunda, rüzgar etkisinden çok yagmur
sularının yüzeydeki akışının daha önemli oldugunu ortaya koymaktadır.
Peri bacalarının şekli ve arazideki dagılımı ise tüf içerisindeki çatlak
setlerinin özelligi ile kontrol edilmektedir. Çatlaklar tarafından
oluşturulan tüf bloklarının şekli ve boyutu ile çatlakların egimi
peribacasının şeklini; çatlakların dogrultusu ve devamlılıgı ise peri
bacalarının arazideki dizilimini kontrol etmektedir. Çatlak egiminin 80°
nin altında olması durumunda ise peribacaları egik durmaktadır.
Dik vadi yamaçları bitki örtüsünün azlıgı ve tüflerin
geçirimsiz olması yagısın yüzey akıntısı olarak gelismesine ve böylece
zayıf-kaynaklanmamış tüfün kolayca aşınmasına neden olur. Erozyon, geniş
aralıklı ve devamlı çatlaklar boyunca daha fazladır. Çatlak boyunca daha
derin aşınma ve genişleme, çatlak dogrultusunda dizilmiş peri
bacalarının oluşumunu saglar.
Ürgüp-Göreme civarında yapılan arazi gözlemlerine
dayanarak, peri bacalarının oluşum safhaları Şekil a da modellenmiştir.
Bu modele göre ilk safhada, birbirini dik kesen ve dike yakın egime
sahip degisik aralıklı çatlaklar bulunmaktadır. Bu durum, degişik boyut
ve şekilde tüf bloklarının oluşmasına neden olur. Ayrışma ve erozyon
çatlak kesişme bölgelerinde daha fazla olacagından,tüf bloklarının
köşeleri biraz yuvarlaklaşır. Daha sonraki safhalarda, tüf blokları
tamamen yuvarlak (dairesel veya elips) bir şekil alır. Eşit aralıklı
çatlaklar ile çevrelenen bloklar silindirik peri bacalarını, farklı
aralıklı çatlaklar ile çevrelenen bloklar ise tabanı elips şeklinde olan
peri bacalarını oluştururlar. Aktif olarak devam eden ayrışma ve
erozyon, birbirlerinden ayrılmış peri bacalarını oluşturur. Bu safhada,
bazı peri bacaları tamamen aşınarak yok olur, ancak geniş aralıklı
olanları hala gözlenebilir.
Şapka kayacının olması, peri bacasının şeklini
etkilemez. Şapka kaya, sadece zayıf tüfün erozyonunu geciktirerek peri
bacalarının yüksekligini kontrol eder. Çatlak
açıklıkları da peri bacalarının oluşumunda etkilidir. Erozyon, dar-geniş
açıklıklı çatlaklar boyunca daha etkilidir. Sıkı açıklıklı çatlaklarda
ise erozyon etkisizdir. Bu nedenle, peri bacalarını tam ortasından kesen
çatlaklara ragmen bu kısımlarda erozyona maruz kalmamış peri bacalarını
arazide görmek mümkündür.
Erozyon devam ettikçe, bazı peri bacaları kubbe şeklini
alır ve daha sonra tamamen yok olur. Bu süreç içerisinde yeni peri
bacaları kubbe şeklini alır ve daha sonra tamamen yok olur. Bu süreç
içerisinde yeni peri bacaları oluşmaya başlar. Arazi gözlemlerine göre,
peri bacalarının çapları 1 m ile 15 m arasında değişmektedir. Çatlak
aralığının 1 m'den küçük olması veya 15 m'den büyük olması durumunda ise
peri bacası gelişimi gözlenmemektedir.
Şekilde Peri bacalarının şematik gelişimi (çift
çizgiler dar-geniş açıklıklı çatlakları, tek çizgiler ise sıkı açıklıklı
çatlakları temsil eder. (a) İlk safha; (b) Gençlik safhası: Aşınma
çatlaklar boyunca başlar ve blok köşeleri yuvarlaklaşır; (c) Olgunluk
safhası; Uzun bir aşınma süreci sonunda peri bacalarının oluşumu; ve (d)
Yaşlılık safhası: Bazı peri bacaları kubbe şeklini alırken digerleri
tamamen aşınır. |
